Sera ve Tarım Yapılarında Yüksekte Çalışma

Sera zemininin belirleyici özelliği taşıma gücünün düşük ve değişken olmasıdır. Topraklı üretim yapılan seralarda zemin işlenmiş, gevşetilmiş ve sulanmış haldedir; topraksız üretimde ise zemin örtülü olsa bile altındaki dolgu sıkıştırılmamış olabilir. Bu zeminde dar lastikli bir makine hızla gömülür ve gömülen makineyi çıkarmak, hem bitkilere hem sera yapısına ek zarar verir. Bu nedenle sera içi çalışmalarda ya arazi tipi ya da geniş yüzeyli lastik taşıyan makineler değerlendirilir.

İkinci belirleyici, makine ağırlığının zemine dağıtılma biçimidir. Toplam ağırlığı düşük fakat dar tekerlekli bir makine, ağır fakat geniş lastikli bir makineden daha fazla batabilir; çünkü belirleyici olan toplam ağırlık değil birim alana düşen basınçtır. Sera çalışmalarında makine seçilirken bu değerin bilinmesi ve zeminin durumuna göre gerekiyorsa güzergâh boyunca yük dağıtıcı plaka veya paletli yol serilmesi gerekir. Bu hazırlık, makine sahaya gelmeden önce yapılmalıdır.

Üçüncü olarak, sera içinde makinenin izleyebileceği güzergâh üretim düzeni tarafından belirlenir. Sıralar arası mesafe, askı direkleri ve sulama hatları makinenin geçebileceği koridoru daraltır. Çoğu serada bu koridor bir metrenin biraz üzerindedir ve makine genişliği bu ölçüye uymuyorsa iş yapılamaz. Bu nedenle sera işlerinde makine seçiminde ilk kontrol edilecek değer çalışma yüksekliği değil, makinenin kapalı haldeki genişliğidir.

Sera yapıları, üzerlerine binen yükü taşıyacak kadar güçlü fakat sanayi yapılarına göre çok daha hafif tasarlanır. Çatı makasları, aşıklar ve askı elemanları belirli bir yük için hesaplanmıştır ve bu hesap içinde bir platformun bomunun temas etmesi yoktur. Sepetin veya bomun yapı elemanına bastırması, elemanın deforme olmasına ve bunun örtü sisteminde açılma, kaçak veya kırılma olarak görünmesine yol açabilir. Bu nedenle sera içinde çalışırken yapıya yaslanmak veya bomu destek olarak kullanmak kesinlikle kaçınılması gereken bir davranıştır.

İkinci kısıt, örtü malzemesinin kırılganlığıdır. Cam seralarda tek bir panelin kırılması hem maliyet hem de düşen cam nedeniyle ciddi bir güvenlik olayıdır. Polikarbon ve naylon örtülerde ise delinme, sera içi iklim kontrolünü doğrudan bozar. Sepetin yukarı çıkarken izlediği güzergâh, örtüye ve askı elemanlarına temas etmeyecek biçimde önceden belirlenmeli; operatör yukarı hareketi yavaş yapmalı ve gerekirse aşağıdan yönlendirilmelidir.

Üçüncü kısıt, sera içindeki tesisat yoğunluğudur. Isıtma boruları, sulama hatları, perdeleme halatları ve elektrik kabloları çatı altında birbirine yakın kotlarda ilerler. Bu ağın içinden sepeti hedefe götürmek dikey bir hareketle mümkün olmayabilir; bomun engelin altından girip yukarı çıkması gerekebilir. Ancak bu manevra dar bir yapıda temas riskini artırdığı için, mümkün olduğunda makinenin doğrudan hedefin altına konumlandırılması tercih edilir.

Sera içinde zemin topraklı ve koridor genişse, en yaygın çözüm arazi tipi veya geniş lastikli makaslı platformdur. Makaslı platform dikey hareket ettiği için yapı elemanlarına temas riski bom tipi makinelere göre belirgin şekilde düşüktür ve geniş tablası sayesinde ekip örtü parçası, kelepçe ve el aletiyle birlikte çalışabilir. 10 ile 12 metre çalışma yüksekliğindeki modeller çoğu sera çatı kotunu karşılar. Makaslı platform kiralama 1.500 TL'den başlayan günlük bedellerle planlanır.

Bitki sıralarının üzerinden aşarak erişim gerektiğinde, örneğin sıra ortasındaki bir askı noktasına veya perdeleme mekanizmasına ulaşmak gerektiğinde eklemli platform devreye girer. Eklemli bom, makinenin koridorda kalmasına rağmen sepetin sıra üzerine uzanmasını sağlar ve böylece bitkilere basılmadan iş yapılır. Eklemli platform kiralama 3.000 TL'den başlayan günlük bedellerle planlanır; 16 metre çalışma yüksekliğindeki arazi tipi modeller sera ve tarımsal yapı işlerinde yaygın kullanılır.

Sera dışındaki tarımsal yapılarda, paketleme tesisi ve ürün deposu gibi zemini beton olan hacimlerde ise akülü makaslı platform yeterlidir ve daha ekonomiktir. Bu yapılarda çatı altı aydınlatma, soğutma hattı ve havalandırma işleri yürütülür; zemin sert olduğu için arazi tipi makineye gerek kalmaz. Gıda ile temas eden alanlarda içten yanmalı makinelerin kullanılmaması, akülü modellerin tercih edilmesi gerekir. Sinoboom ve Zoomlion akülü makaslı modelleri bu tip yapılarda yaygın olarak kullanılır.

Malzeme taşıma tarafında, örtü rulosu, boru demeti ve ekipman gibi yüklerin sera çevresinde dağıtılmasında telehandler öne çıkar. Telehandler yumuşak zeminde hareket edebilir ve teleskopik bomuyla malzemeyi doğrudan kullanılacağı noktaya bırakır; telehandler kiralama 3.500 TL'den başlayan günlük bedellerle planlanır. Sert zeminli depo ve paketleme alanlarında ise forklift yeterlidir ve forklift kiralama 1.500 TL'den başlayan günlük bedellerle planlanır. LiuGong telehandler ve forklift modelleri bu işlerde kullanılan sınıflardır.

Sera bakımlarında süreyi belirleyen en güçlü etken üretim takvimidir. Sera doluyken yapılan bir çalışma, bitkiler arasından geçmek, koruma önlemi almak ve hareketi sınırlamak zorunda olduğu için aynı işin boş serada yapılmasına göre belirgin biçimde uzun sürer. Hasat sonrası boşalan dönem, tüm yüksekte çalışma kalemlerinin toplandığı doğal bakım penceresidir. Bu pencere genellikle kısa ve tarihi önceden bellidir; makine planlaması bu tarihe göre önceden yapılmalıdır.

İkinci kalem, sera işlerinin alan büyüklüğüyle doğrusal biçimde artmasıdır. Örtü değişimi veya boru bakımı gibi işler sera boyunca tekrarlanan işlerdir ve makinenin sürekli konum değiştirmesini gerektirir. Bu tip işlerde toplam süreyi belirleyen, tek bir noktadaki iş süresi değil, konum değiştirme sayısı ve her konumlandırmanın aldığı zamandır. Güzergâhın önceden hazırlanmış ve engellerden arındırılmış olması, toplam süreyi doğrudan kısaltır.

Üçüncü olarak, sera bakımları çoğunlukla birkaç günden uzun sürer ve bu, tarife seçimini önemli hale getirir. Bir haftayı aşan işlerde günlük tarife yerine haftalık veya aylık tarife üzerinden anlaşmak birim maliyeti düşürür. Ayrıca sera işletmeleri genellikle birbirine yakın birden fazla blok işletir; blokların bakımını ardışık planlamak, aynı makinenin tek nakliyeyle tüm blokları dolaşmasını sağlar ve tekrar eden nakliye bedelini ortadan kaldırır.

Üretim sürerken yapılması zorunlu olan işlerde, örneğin bir sulama hattı arızasında veya perdeleme mekanizmasının takılmasında, sera boşaltılamaz ve çalışma bitkilerin arasında yürür. Bu durumda ilk değişen şey makinenin izleyebileceği güzergâhtır: makine yalnızca mevcut yürüyüş koridorlarını kullanabilir ve sıraların üzerinden geçemez. Erişim ancak sepetin yatay uzanmasıyla sağlanabildiğinden, boş serada makaslı platformla görülebilecek bir iş, dolu serada eklemli platform gerektirebilir.

İkinci değişen unsur çalışma hızıdır. Bitkilere zarar vermemek için her hareket yavaşlatılır, sepet konumu birkaç kez düzeltilir ve düşen malzemeye karşı sıra üzerine koruma serilir. Aynı iş, boş seraya göre belirgin biçimde uzun sürer ve bu fark kiralama süresine yansır. Süre tahmini yapılırken dolu sera koşulunun ayrıca belirtilmesi, sonradan tarife ve program değişikliği yaşanmasını önler ve ekibin sahada acele etmesini gerektiren bir baskı oluşmasının önüne geçer.

Üçüncü olarak, dolu serada bitki koruma uygulamaları çalışma takvimini doğrudan etkiler. İlaçlama yapılmış bir alana belirli bir süre girilmemesi gerekir ve bu süre işletmenin kendi prosedürüyle belirlenir. Çalışma planı yapılırken ilaçlama takvimi işletmeden alınmalı, makine sahada boş beklemesin diye iş programı bu takvimle çakışmayacak biçimde kurulmalıdır. Bu koordinasyon, sera işlerinde en çok gözden kaçan planlama kalemidir.

En sık yapılan hata, sanayi tipi sert lastikli bir makinenin sera zeminine sokulmasıdır. Makine ilk metrelerde sorunsuz ilerler, ardından yumuşak bir noktada gömülür ve çıkarma işlemi sırasında sıra düzeni, sulama hattı ve bazen sera ayakları zarar görür. Bu hata, teklif aşamasında zemin tipinin doğru tarif edilmesiyle tamamen önlenebilir. Sera zemini beton yürüyüş yolları dışında hiçbir zaman sert zemin kabul edilmemelidir.

İkinci hata, bomun veya sepetin yapı elemanına yaslanmasıdır. Operatör hedefe birkaç santim daha yaklaşmak için sepeti aşığa veya makasa dayadığında, hafif çelik yapı üzerinde tasarımda hesaplanmamış bir yük oluşur. Bu yük anlık olarak hasar üretmese bile örtü sisteminde açılmaya, ilerleyen dönemde kaçak ve deformasyona yol açar. Erişim yetmiyorsa makine yeniden konumlandırılmalı; yapı destek olarak kullanılmamalıdır.

Üçüncü hata, nem ve sıcaklığın makine üzerindeki etkisinin göz ardı edilmesidir. Sera içi nem yüksektir ve elektrikli aksam, konnektörler ve kumanda kutusu bu ortamda daha hızlı yıpranır. Yaz aylarında sera içi sıcaklığı hidrolik sistemi zorlayacak seviyeye çıkabilir. Çalışma saatlerinin günün serin bölümüne alınması, makinenin gün sonunda sera dışında bırakılması ve elektrikli aksamın nem açısından kontrol edilmesi standart uygulama olmalıdır.

Sera ortamında yüksekte çalışmanın en belirgin riski, zeminin çalışma sırasında değişebilmesidir. Sulama yapılmış veya yağış almış bir zemin, sabah stabil görünürken öğleden sonra makinenin ağırlığı altında oturabilir. Bu nedenle makine her yeni konuma alındığında sepet yükseltilmeden önce zeminin durumu kontrol edilmeli, eğim göstergesi izlenmeli ve sepet yukarıdayken kesinlikle konum değiştirilmemelidir. Yükseltilmiş sepetle yumuşak zeminde hareket, sera çalışmalarında devrilmenin en yaygın nedenidir.

İkinci başlık, sıcaklık ve nemin personel üzerindeki etkisidir. Yaz aylarında sera içi sıcaklığı dışarıdan çok daha yüksektir ve sepet içinde hareketsiz çalışan personel hızla sıvı kaybeder. Dikkat kaybı yüksekte doğrudan kaza riskidir. Çalışma saatlerinin sabahın erken veya akşamüstü serin saatlerine alınması, düzenli mola ve sıvı takviyesi planlanması, aşağıda sürekli bir gözcü bulundurulması bu ortamda temel önlemlerdir.

Üçüncü olarak, ilgili mevzuat uyarınca yüksekte çalışma platformlarının periyodik kontrolünün yapılmış ve raporunun geçerli olması genellikle aranır; operatörlerin makine sınıfına uygun yetki belgesi taşıması beklenir. Serada ayrıca bitki koruma uygulaması yapılmış alanlara giriş süreleri, gıda üretimiyle temas eden bölümlerde hidrolik kaçak kontrolü ve makine temizliği gibi işletmeye özgü şartlar bulunabilir. Saha özelinde iş güvenliği uzmanınızın ve işletmenin teknik sorumlusunun görüşü esas alınmalıdır.